فارسی    العربی    English
                 

كم خوني فقر آهن/

       کم خونی فقر آهن                                              

کمبود آهن، شایع‏ترین شکل سوء تغذیه در جهان است که در حدود دو میلیارد نفر به آن مبتلا هستند . کم خونی فقر آهن (ناکافی بودن گلبول‏های قرمز خون در اثر کمبود آهن) در کشورهای در حال توسعه به شدت شایع است . ولی حتی در کشورهای توسعه یافته نیز، که شکل‏های دیگر سوء تغذیه در آن‏ها اساسا از بین رفته است، این مشکل هنوز باقی است . کمبود آهن، تنها علت کم خونی نیست، اما در صورت شایع بودن کم خونی، معمولا، کمبود آهن، شایع‏ترین علت آن بوده است .

کم خونی فقر آهن در کودکان 6 تا 24 ماهه و زنان در سنین باروری، بالاترین شیوع را دارد، ولی اغلب در کودکان بزرگ‏تر و نوجوانان نیز دیده می‏شود و ممکن است در مردان و سالمندان نیز وجود داشته باشد .

کم خونی فقر آهن زمانی اتفاق می‏افتد که مقدار آهن جذب شده برای تامین نیاز روزانه کافی نباشد . تامین ناکافی آهن می‏تواند به یکی از دلایل زیر باشد:

- دریافت ناکافی آهن;

- در دسترس نبودن آهن قابل جذب (فراهمی زیستی کم) ;

- افزایش نیاز به آهن (مثلا در دوران بارداری) ;

- خون ریزی مزمن .

تظاهرات بالینی:

علایم و نشانه‏های کمبود آهن عبارتند از: خستگی، رنگ پریدگی و کاهش ظرفیت‏برای انجام فعالیت‏های بدنی . چنان‏چه کمبود آهن شدید و طولانی باشد، بیمار ممکن است از سوزش دهان، دشواری بلع و نرمی و فرورفتگی ناخن‏ها - که ناخن‏های قاشقی نامیده می‏شوند - ، شاکی باشد . البته این یافته‏ها خیلی اختصاصی و دقیق نیستند و تشخیص کمبود آهن، اساسا بر آزمایش‏ها استوار است .

ارزیابی:

کم خونی زمانی تشخیص داده می‏شود که میزان هموگلوبین کم‏تر از حد طبیعی باشد (متناسب با سن و جنس) . چنان‏چه کم خونی ناشی از فقر آهن باشد، با افزایش مصرف آهن قابل جذب، میزان هموگلوبین افزایش خواهد یافت . به هر حال، بسیاری از افرادی که میزان هموگلوبین آن‏ها به ظاهر طبیعی است نیز به تجویز آهن پاسخ داده، و میزان هموگلوبین آن‏ها افزایش می‏یابد که نشان دهنده‏ی کمبود واقعی آهن می‏باشد . در نتیجه صرفا با اندازه‏گیری میزان هموگلوبین یک جمعیت نمی‏توان به میزان شیوع واقعی کم‏خونی فقر آهن پی‏برد .

شیوع:

بر اساس اطلاعات موجود و میزان هموگلوبین توصیه شده توسط انجمن علمی سازمان جهانی بهداشت، تخمین زده می‏شود که در حدود سی درصد جمعیت جهان مبتلا به کم خونی باشند . کودکان و زنان باردار آسیب‏پذیرتر از سایر گروه‏ها هستند و تخمین کلی میزان شیوع کم‏خونی در آن‏ها به ترتیب 43 و 51 درصد است . شیوع کم‏خونی در کودکان سنین مدرسه 37 درصد، زنان غیر باردار 35 درصد و در مردان 18 درصد می‏باشد . از میزان شیوع کم‏خونی در نوجوانان و سالمندان اطلاعات کمی در دست است که برآورد میزان واقعی آن را در این دو گروه مشکل می‏سازد . اما تصور می‏شود که میزان شیوع کم‏خونی در نوجوانان تقریبا مشابه زنان بزرگ سال، و در سالمندان کمی بیش از مردان بزرگ سال باشد .

کم‏خونی فقر آهن به طور قابل ملاحظه‏ای در کشورهای در حال توسعه شایع‏تر از کشورهای توسعه یافته می‏باشد . آفریقا و جنوب آسیا بالاترین میزان شیوع کم خونی را دارند . به جز در مردان بالغ، شیوع کم‏خونی در همه‏ی گروه‏ها بیش‏تر از 40 درصد و در زنان باردار جنوب آسیا بیش‏تر از 65 درصد می‏باشد . در امریکای لاتین، کم‏خونی شیوع کمتری دارد و دامنه‏ی آن از 13 درصد در مردان تا 30 درصد در زنان باردار می‏باشد . در شرق آسیا، میزان شیوع از حدود 11 درصد در مردان بالغ تا 22 درصد در کودکان مدرسه‏ای متغیر است .

عوارض:

با توجه به این که ابتلا به کم‏خونی فقر آهن و کاهش میزان هموگلوبین آخرین مرحله‏ی کمبود آهن می‏باشد، در نتیجه افراد بی‏شماری بدون این که علایم واضح کم‏خونی را داشته باشند دچار عوارض زیان‏بار کمبود آهن هستند . عوارض کمبود آهن و به ویژه کم‏خونی فقر آهن متعدد می‏باشد . مهم‏ترین این عوارض عبارتند از:

در شیرخواران و کودکان (تا 9 سالگی):

- اختلال در تکامل و هماهنگی سیستم اعصاب حرکتی;

- اختلال در تکامل گفتاری و دست آوردهای تحصیلی;

- اختلالات فیزیولژیکی و رفتاری (بی‏تفاوتی، خستگی، بی‏حسی و . .). ;

- کاهش فعالیت جسمی

در زنان باردار:

- افزایش موارد ابتلا به بیماری‏ها و مرگ و میر مادر;

- افزایش موارد ابتلا به بیماری‏ها و مرگ و میر جنین;

- افزایش خطر تولد نوزاد کم وزن (کم‏تر از 2500 گرم) .

انواع آهن و رژیم غذایی:

در رژیم غذایی روزانه، دو نوع آهن وجود دارد: آهن هم و آهن غیر هم . آهن هم یکی از مواد تشکیل دهنده‏ی هموگلوبین است و در گوشت قرمز، ماهی و مرغ وجود دارد . آهن هم نسبت کوچکی از کل آهن دریافتی را تشکیل می‏دهد و معمولا کم‏تر از یک تا دو میلی‏گرم آهن روزانه است و تقریبا ده تا پانزده درصد آهن روزانه در کشورهای صنعتی می‏باشد . در بسیاری از کشورهای در حال توسعه میزان آهن هم در رژیم غذایی بسیار کم می‏باشد .

میزان آهن غیر هم در رژیم روزانه بیش‏تر است و غذاهای گیاهی منبع تامین آن می‏باشند .

علاوه بر آهن موجود در غذا، از طرق دیگر از جمله آب، گرد و غبار، خاک و یا ظروف مورد استفاده برای پخت غذا نیز ممکن است آهن وارد بدن شود . در کشورهای در حال توسعه، احتمال راه‏یابی آهن از طرق مذکور به بدن بیش‏تر است . طبخ غذا در ظروف آهنی، میزان آهن غذا را چند برابر افزایش می‏دهد . این امر، به ویژه زمانی که سوپ حاوی سبزیجات - که PH قلیایی دارند - در ظروف آهنی به مدت طولانی پخته می‏شوند، بیشتر صادق است . آهن رها شده در هنگام طبخ، تماما به آهن غیر هم تبدیل شده و به آسانی برای جذب در دسترس قرار می‏گیرد . سرخ کردن غذا در تابه‏ی آهنی معمولا میزان آهن آن را افزایش نمی‏دهد .

نوع دیگر آهن با منشا خارج از بدن، در غذاهایی مانند آرد، شکر و نمک وجود دارد که به علت غنی سازی مواد مذکور با آهن و یا نمک‏های آهن‏دار می‏باشد . لازم به ذکر است که غنی‏سازی، فرآیندی است که طی آن یک یا چند ماده‏ی مغذی به یک ماده‏ی غذایی افزوده می‏شود، تا سبب بهبود کیفیت رژیم غذایی یک گروه، جامعه و یا کل جمعیتی شود .

جذب آهن و رژیم غذایی روزانه:

جذب آهن تحت تاثیر مقدار و نوع شیمیایی آهن، وجود عوامل افزایش یا کاهش دهنده‏ی جذب آهن، سلامتی و وضعیت آهن فرد می‏باشد .

طریقه‏ی جذب آهن هم با آهن غیر هم تفاوت دارد . آهن هم به آسانی مورد استفاده‏ی بدن قرار می‏گیرد و به میزان بیست تا سی درصد جذب می‏شود . قابلیت جذب آهن هم کم‏تر تحت تاثیر رژیم غذایی قرار می‏گیرد . در مقابل، جذب آهن غیر هم بسیار متغیر است و بستگی به سایر غذاهایی دارد که در همان وعده مصرف می‏شوند، به ویژه تعادل و تناسب بین غذاهایی که افزایش دهنده یا کاهش دهنده‏ی جذب آهن می‏باشند، بسیار مهم است .

گوشت قرمز و ماهی افزایش دهنده‏ی جذب آهن می‏باشند . بدین معنی که آن‏ها ارزش دو گانه دارند . زیرا هم خود غنی از آهن هم هستند، هم موجب افزایش جذب آهن غیر هم رژیم غذایی می‏شوند . ویتامین ث عامل دیگر افزایش دهنده‏ی جذب آهن است و در کشورهای در حال توسعه که مصرف گوشت قرمز کم است، مهم‏ترین عامل افزایش دهنده‏ی جذب آهن می‏باشد . اضافه کردن پنجاه میلی‏گرم ویتامین ث به غذا به صورت خالص و یا در سبزیجات و میوه‏جات (برای مثال یک عدد پرتقال یا لیمو و یا 100 گرم کلم) جذب آهن را دو برابر خواهد کرد .

برخی از ترکیبات کاهش دهنده‏ی جذب آهن می‏باشند . مانند: فیتات‏ها، تانن‏ها و پروتئین سویا .

پروتئین سویا، جذب آهن را به ویژه زمانی که به جای گوشت مصرف می‏شود، کاهش می‏دهد . فیتات‏ها در گندم و سایر غلات وجود دارند . حتی مقدار کم فیتات، جذب آهن را به مقدار قابل ملاحظه‏ای کاهش می‏دهد . ویتامین ث این تاثیر را جبران می‏نماید . تانن‏ها که در چای و به میزان کم‏تری در قهوه وجود دارند نیز از جذب آهن جلوگیری می‏کنند . سایر پلی‏فنول‏ها در دانه‏ها و حبوبات یافت می‏شوند . اثر کاهش دهندگی جذب آهن پلی‏فنول‏ها توسط ویتامین ث جبران می‏شود .

بنابراین، جذب آهن شدیدا تحت تاثیر ترکیب رژیم غذایی در یک وعده می‏باشد . از یک وعده غذای شامل برنج و سبزیجات و ادویه‏جات 16/0 میلی‏گرم آهن جذب می‏شود و با اضافه کردن مقداری ماهی این رقم به 40/0 میلی‏گرم می‏رسد . نوشیدن چای، به ویژه چای پررنگ، همراه با غذا و یا به فاصله کمی بعد از غذا به میزان قابل ملاحظه‏ای جذب آهن را کاهش می‏دهد . این مثال‏ها تاثیر اضافه کردن مقدار کمی از عوامل کاهش دهنده و یا افزایش دهنده‏ی جذب آهن را نشان می‏دهد . بررسی‏های بیشتری برای اصلاح رژیم‏های غذایی لازم است . در حال حاضر بر اساس آن‏چه تا کنون شناخته شده است، آموزش بهداشت نقش حیاتی در آگاه نمودن مردم در زمینه‏ی اثرات ترکیبات مختلف مواد غذایی دارد . برای مثال، از اثر کاهش دهنده‏ی تانن‏ها، با منع کردن مردم از خوردن چای یا قهوه بلافاصله بعد از غذا می‏توان جلوگیری کرد . البته به طور کلی ممکن است از نظر فرهنگی، تشویق مردم به اضافه نمودن افزایش دهنده‏های جذب آهن به غذا بیش‏تر از منع مصرف کاهش دهنده‏های آن مؤثر واقع شود .

در مرحله‏ی آخر، جذب آهن به وضعیت‏سلامتی و نیز وضعیت آهن فرد بستگی دارد . در افراد مبتلا به کمبود آهن، میزان جذب آهن بیش‏تر است . اما این مکانیسم جبرانی، برای پیش‏گیری از کمبود آهن در کشورهای در حال توسعه کافی نیست .

پیش‏گیری:

روش‏های اساسی پیش‏گیری از کم خونی فقر آهن عبارتند از:

1 . مکمل یاری با آهن دارویی

این اقدام موجب بهبود سریع وضع آهن می‏شود و به عنوان یک راهکار این ویژگی را دارد که در گروه‏هایی از جمعیت که بیش‏ترین نیاز به آهن را دارند و بیش‏تر در معرض خطر کمبود آهن می‏باشند، می‏تواند مورد استفاده قرار گیرد . زنان باردار و شیرخواران دارای اولویت اول برای مکمل یاری می‏باشند . شیر مادر برای تامین آهن مورد نیاز روزانه‏ی نوزادانی که با وزن طبیعی به دنیا می‏آیند، تا شش ماهگی کافی است ولی نوزادان با وزن تولد زیر 2500 گرم ممکن است از دو ماهگی نیاز به مکمل یاری آهن داشته باشند . در هر صورت توزیع اشکال مختلف مکمل‏های آهن شامل قرص، شربت و قطره یکی از وظایف مهم کارکنان مراکز مراقبت‏های اولیه بهداشتی است که از طریق مراکز بهداشتی - درمانی شهری و روستایی و نیز خانه‏های بهداشت، به طور رایگان در دسترس است .

2 . اصلاح و تعدیل رژیم غذایی

در جوامع فقیر و کم درآمد، آهن دریافتی روزانه را از دو طریق می‏توان افزایش داد:

الف) حصول اطمینان از این‏که مردم روزانه مقدار بیش‏تری غذا مصرف کنند و نیازشان به انرژی به طور کامل تامین شود;

ب) افزایش زیست فراهمی (قابلیت جذب) آهن مصرفی به جای افزایش مقدار کل آهن . در این زمینه راهکارهای زیادی با فواید متفاوت موجود است . اما همه‏ی این راهکارها بر این اساس استوار است که یا دریافت افزایش دهنده‏های جذب آهن ارتقا یابد و یا این‏که کاهش دهنده‏های جذب آهن کم‏تر مصرف شوند .

3 . کنترل عفونت‏های ویروسی، باکتریایی و انگلی

اگر چه کاستن تعداد دفعات ابتلا به عفونت از اهمیت‏خاصی برخوردار است، اما درمان مناسب هم می‏تواند دوره‏ی عفونت و شدت آن را کاهش دهد . این اقدام به تنهایی، حتی اگر افزایش در مصرف آهن روزانه ایجاد نشود، منجر به بهبود وضع آهن می‏شود . درمان به موقع عفونت‏ها، به ویژه در کودکان قبل از سن مدرسه، بسیار سودمند خواهد بود . در این راستا، آموزش خانواده‏ها در زمینه‏ی روش‏های صحیح تغذیه در دوران بیماری‏های عفونی، ایمن سازی (واکسیناسیون) و درمان بیماری‏های انگلی روده‏ای اولویت دارد .

4 . غنی سازی مواد غذایی

در بسیاری از کشورها، غنی‏سازی مواد غذایی عمده، که مراحل فرآیند و آماده‏سازی آن‏ها با سیستم مرکزی انجام می‏شود، روش اصلی کنترل کم‏خونی به شمار می‏رود . غنی‏سازی مستلزم تمرکز در سیاست‏گذاری، قانون‏گذاری و اجرا توسط کارخانه‏های آرد و سایر مراکز تهیه و فرآیند مواد غذایی می‏باشد . غنی‏سازی یکی از مؤثرترین راه‏های پیش‏گیری از کمبود آهن می‏باشد که می‏تواند در دسترس همه‏ی افراد جامعه و یا گروه‏هایی از جمعیت قرار بگیرد و نیاز به هم‏کاری فردی ندارد . هزینه این کار نیز کم‏تراز مکمل یاری است اما مشکل اصلی در امر غنی سازی، یافتن ماده‏ی غذایی مناسب برای غنی‏سازی و همچنین یافتن گونه‏ای از آهن است که به اندازه‏ی کافی جذب شده و تغییری در مزه و ظاهر غذا ایجاد نکند .

استفاده از نمک، شکر و برنج مثال‏هایی برای غنی سازی مواد غذایی با آهن می‏باشد که در بعضی کشورهای در حال توسعه تجربه شده است .

منابع:

1 . استولتزفوس ربکاج، درایفوس میشل ل . راهنمای مکمل یاری با آهن برای پیشگیری و درمان کم‏خونی فقر آهن، دکتر احمد زند مقدم، مجید کار اندیش، 1379 .

2 . فروزانی، مینو . تغذیه در دوران بارداری، شیردهی، شیر خواری و کودکی، 1371 .

3 . نستله، ماریون . تغذیه در طب بالینی، دکتر شهناز شاه طهماسبی، 1375 .

4 . هاریسون . بیماری‏های خون، دکتر صادق میرزاده، دکتر فرزاد نورایی، 1998 .

5 . پیشگیری و کنترل کم‏خونی فقر آهن از طریق سیستم مراقبت‏های بهداشتی اولیه، سازمان جهانی بهداشت، زهرا عبداللهی، 1989 .

http://www.hawzah.net/Hawzah/Magazines/MagArt.aspx?MagazineNumberID=3692&id=20413




ارسال به دوستان/ ارسال نظر این مطلب را در گوگل حمایت کنید Bookmark and Share

معرفی پزشک جراحی بینی   انواع بیماری   تصاویر عمل بینی   دانستنی های پزشکی   تازه های پزشکی   پرسش از پزشک    نظرات شما   ارتباط با ما
          Supported by Mina Esmaili  تهران،  چهارراه پاسداران،  خیابان کلاهدوز(دولت)،  حدفاصل اختیاریه و دیباجی، ساختمان پزشکان 450          @All rights reserved
تلفن:22594585 22583291   فکس:22594515
 Email: info@dr-ameri.com
استفاده از مطالب سایت با ذکر منبع آزاد است