کمبود آهن، شایع‏ترین شکل سوء تغذیه در جهان است که در حدود دو میلیارد نفر به آن مبتلا هستند . کم خونی فقر آهن (ناکافی بودن گلبول‏های قرمز خون در اثر کمبود آهن) در کشورهای در حال توسعه به شدت شایع است . ولی حتی در کشورهای توسعه یافته نیز، که شکل‏های دیگر سوء تغذیه در آن‏ها اساسا از بین رفته است، این مشکل هنوز باقی است . کمبود آهن، تنها علت کم خونی نیست، اما در صورت شایع بودن کم خونی، معمولا، کمبود آهن، شایع‏ترین علت آن بوده است . کم خونی فقر آهن در کودکان 6 تا 24 ماهه و زنان در سنین باروری، بالاترین شیوع را دارد، ولی اغلب در کودکان بزرگ‏تر و نوجوانان نیز دیده می‏شود و ممکن است در مردان و سالمندان نیز وجود داشته باشد . کم خونی فقر آهن زمانی اتفاق می‏افتد که مقدار آهن جذب شده برای تامین نیاز روزانه کافی نباشد . تامین ناکافی آهن می‏تواند به یکی از دلایل زیر باشد: - دریافت ناکافی آهن; - در دسترس نبودن آهن قابل جذب (فراهمی زیستی کم) ; - افزایش نیاز به آهن (مثلا در دوران بارداری) ; - خون ریزی مزمن . تظاهرات بالینی: علایم و نشانه‏های کمبود آهن عبارتند از: خستگی، رنگ پریدگی و کاهش ظرفیت‏برای انجام فعالیت‏های بدنی . چنان‏چه کمبود آهن شدید و طولانی باشد، بیمار ممکن است از سوزش دهان، دشواری بلع و نرمی و فرورفتگی ناخن‏ها - که ناخن‏های قاشقی نامیده می‏شوند - ، شاکی باشد . البته این یافته‏ها خیلی اختصاصی و دقیق نیستند و تشخیص کمبود آهن، اساسا بر آزمایش‏ها استوار است . ارزیابی: کم خونی زمانی تشخیص داده می‏شود که میزان هموگلوبین کم‏تر از حد طبیعی باشد (متناسب با سن و جنس) . چنان‏چه کم خونی ناشی از فقر آهن باشد، با افزایش مصرف آهن قابل جذب، میزان هموگلوبین افزایش خواهد یافت . به هر حال، بسیاری از افرادی که میزان هموگلوبین آن‏ها به ظاهر طبیعی است نیز به تجویز آهن پاسخ داده، و میزان هموگلوبین آن‏ها افزایش می‏یابد که نشان دهنده‏ی کمبود واقعی آهن می‏باشد . در نتیجه صرفا با اندازه‏گیری میزان هموگلوبین یک جمعیت نمی‏توان به میزان شیوع واقعی کم‏خونی فقر آهن پی‏برد . شیوع: بر اساس اطلاعات موجود و میزان هموگلوبین توصیه شده توسط انجمن علمی سازمان جهانی بهداشت، تخمین زده می‏شود که در حدود سی درصد جمعیت جهان مبتلا به کم خونی باشند . کودکان و زنان باردار آسیب‏پذیرتر از سایر گروه‏ها هستند و تخمین کلی میزان شیوع کم‏خونی در آن‏ها به ترتیب 43 و 51 درصد است . شیوع کم‏خونی در کودکان سنین مدرسه 37 درصد، زنان غیر باردار 35 درصد و در مردان 18 درصد می‏باشد . از میزان شیوع کم‏خونی در نوجوانان و سالمندان اطلاعات کمی در دست است که برآورد میزان واقعی آن را در این دو گروه مشکل می‏سازد . اما تصور می‏شود که میزان شیوع کم‏خونی در نوجوانان تقریبا مشابه زنان بزرگ سال، و در سالمندان کمی بیش از مردان بزرگ سال باشد . کم‏خونی فقر آهن به طور قابل ملاحظه‏ای در کشورهای در حال توسعه شایع‏تر از کشورهای توسعه یافته می‏باشد . آفریقا و جنوب آسیا بالاترین میزان شیوع کم خونی را دارند . به جز در مردان بالغ، شیوع کم‏خونی در همه‏ی گروه‏ها بیش‏تر از 40 درصد و در زنان باردار جنوب آسیا بیش‏تر از 65 درصد می‏باشد . در امریکای لاتین، کم‏خونی شیوع کمتری دارد و دامنه‏ی آن از 13 درصد در مردان تا 30 درصد در زنان باردار می‏باشد . در شرق آسیا، میزان شیوع از حدود 11 درصد در مردان بالغ تا 22 درصد در کودکان مدرسه‏ای متغیر است . عوارض: با توجه به این که ابتلا به کم‏خونی فقر آهن و کاهش میزان هموگلوبین آخرین مرحله‏ی کمبود آهن می‏باشد، در نتیجه افراد بی‏شماری بدون این که علایم واضح کم‏خونی را داشته باشند دچار عوارض زیان‏بار کمبود آهن هستند . عوارض کمبود آهن و به ویژه کم‏خونی فقر آهن متعدد می‏باشد . مهم‏ترین این عوارض عبارتند از: در شیرخواران و کودکان (تا 9 سالگی): - اختلال در تکامل و هماهنگی سیستم اعصاب حرکتی; - اختلال در تکامل گفتاری و دست آوردهای تحصیلی; - اختلالات فیزیولژیکی و رفتاری (بی‏تفاوتی، خستگی، بی‏حسی و . .). ; - کاهش فعالیت جسمی در زنان باردار: - افزایش موارد ابتلا به بیماری‏ها و مرگ و میر مادر; - افزایش موارد ابتلا به بیماری‏ها و مرگ و میر جنین; - افزایش خطر تولد نوزاد کم وزن (کم‏تر از 2500 گرم) . انواع آهن و رژیم غذایی: در رژیم غذایی روزانه، دو نوع آهن وجود دارد: آهن هم و آهن غیر هم . آهن هم یکی از مواد تشکیل دهنده‏ی هموگلوبین است و در گوشت قرمز، ماهی و مرغ وجود دارد . آهن هم نسبت کوچکی از کل آهن دریافتی را تشکیل می‏دهد و معمولا کم‏تر از یک تا دو میلی‏گرم آهن روزانه است و تقریبا ده تا پانزده درصد آهن روزانه در کشورهای صنعتی می‏باشد . در بسیاری از کشورهای در حال توسعه میزان آهن هم در رژیم غذایی بسیار کم می‏باشد . میزان آهن غیر هم در رژیم روزانه بیش‏تر است و غذاهای گیاهی منبع تامین آن می‏باشند . علاوه بر آهن موجود در غذا، از طرق دیگر از جمله آب، گرد و غبار، خاک و یا ظروف مورد استفاده برای پخت غذا نیز ممکن است آهن وارد بدن شود . در کشورهای در حال توسعه، احتمال راه‏یابی آهن از طرق مذکور به بدن بیش‏تر است . طبخ غذا در ظروف آهنی، میزان آهن غذا را چند برابر افزایش می‏دهد . این امر، به ویژه زمانی که سوپ حاوی سبزیجات - که PH قلیایی دارند - در ظروف آهنی به مدت طولانی پخته می‏شوند، بیشتر صادق است . آهن رها شده در هنگام طبخ، تماما به آهن غیر هم تبدیل شده و به آسانی برای جذب در دسترس قرار می‏گیرد . سرخ کردن غذا در تابه‏ی آهنی معمولا میزان آهن آن را افزایش نمی‏دهد . نوع دیگر آهن با منشا خارج از بدن، در غذاهایی مانند آرد، شکر و نمک وجود دارد که به علت غنی سازی مواد مذکور با آهن و یا نمک‏های آهن‏دار می‏باشد . لازم به ذکر است که غنی‏سازی، فرآیندی است که طی آن یک یا چند ماده‏ی مغذی به یک ماده‏ی غذایی افزوده می‏شود، تا سبب بهبود کیفیت رژیم غذایی یک گروه، جامعه و یا کل جمعیتی شود . جذب آهن و رژیم غذایی روزانه: جذب آهن تحت تاثیر مقدار و نوع شیمیایی آهن، وجود عوامل افزایش یا کاهش دهنده‏ی جذب آهن، سلامتی و وضعیت آهن فرد می‏باشد . طریقه‏ی جذب آهن هم با آهن غیر هم تفاوت دارد . آهن هم به آسانی مورد استفاده‏ی بدن قرار می‏گیرد و به میزان بیست تا سی درصد جذب می‏شود . قابلیت جذب آهن هم کم‏تر تحت تاثیر رژیم غذایی قرار می‏گیرد . در مقابل، جذب آهن غیر هم بسیار متغیر است و بستگی به سایر غذاهایی دارد که در همان وعده مصرف می‏شوند، به ویژه تعادل و تناسب بین غذاهایی که افزایش دهنده یا کاهش دهنده‏ی جذب آهن می‏باشند، بسیار مهم است . گوشت قرمز و ماهی افزایش دهنده‏ی جذب آهن می‏باشند . بدین معنی که آن‏ها ارزش دو گانه دارند . زیرا هم خود غنی از آهن هم هستند، هم موجب افزایش جذب آهن غیر هم رژیم غذایی می‏شوند . ویتامین ث عامل دیگر افزایش دهنده‏ی جذب آهن است و در کشورهای در حال توسعه که مصرف گوشت قرمز کم است، مهم‏ترین عامل افزایش دهنده‏ی جذب آهن می‏باشد . اضافه کردن پنجاه میلی‏گرم ویتامین ث به غذا به صورت خالص و یا در سبزیجات و میوه‏جات (برای مثال یک عدد پرتقال یا لیمو و یا 100 گرم کلم) جذب آهن را دو برابر خواهد کرد . برخی از ترکیبات کاهش دهنده‏ی جذب آهن می‏باشند . مانند: فیتات‏ها، تانن‏ها و پروتئین سویا . پروتئین سویا، جذب آهن را به ویژه زمانی که به جای گوشت مصرف می‏شود، کاهش می‏دهد . فیتات‏ها در گندم و سایر غلات وجود دارند . حتی مقدار کم فیتات، جذب آهن را به مقدار قابل ملاحظه‏ای کاهش می‏دهد . ویتامین ث این تاثیر را جبران می‏نماید . تانن‏ها که در چای و به میزان کم‏تری در قهوه وجود دارند نیز از جذب آهن جلوگیری می‏کنند . سایر پلی‏فنول‏ها در دانه‏ها و حبوبات یافت می‏شوند . اثر کاهش دهندگی جذب آهن پلی‏فنول‏ها توسط ویتامین ث جبران می‏شود . بنابراین، جذب آهن شدیدا تحت تاثیر ترکیب رژیم غذایی در یک وعده می‏باشد . از یک وعده غذای شامل برنج و سبزیجات و ادویه‏جات 16/0 میلی‏گرم آهن جذب می‏شود و با اضافه کردن مقداری ماهی این رقم به 40/0 میلی‏گرم می‏رسد . نوشیدن چای، به ویژه چای پررنگ، همراه با غذا و یا به فاصله کمی بعد از غذا به میزان قابل ملاحظه‏ای جذب آهن را کاهش می‏دهد . این مثال‏ها تاثیر اضافه کردن مقدار کمی از عوامل کاهش دهنده و یا افزایش دهنده‏ی جذب آهن را نشان می‏دهد . بررسی‏های بیشتری برای اصلاح رژیم‏های غذایی لازم است . در حال حاضر بر اساس آن‏چه تا کنون شناخته شده است، آموزش بهداشت نقش حیاتی در آگاه نمودن مردم در زمینه‏ی اثرات ترکیبات مختلف مواد غذایی دارد . برای مثال، از اثر کاهش دهنده‏ی تانن‏ها، با منع کردن مردم از خوردن چای یا قهوه بلافاصله بعد از غذا می‏توان جلوگیری کرد . البته به طور کلی ممکن است از نظر فرهنگی، تشویق مردم به اضافه نمودن افزایش دهنده‏های جذب آهن به غذا بیش‏تر از منع مصرف کاهش دهنده‏های آن مؤثر واقع شود . در مرحله‏ی آخر، جذب آهن به وضعیت‏سلامتی و نیز وضعیت آهن فرد بستگی دارد . در افراد مبتلا به کمبود آهن، میزان جذب آهن بیش‏تر است . اما این مکانیسم جبرانی، برای پیش‏گیری از کمبود آهن در کشورهای در حال توسعه کافی نیست . پیش‏گیری: روش‏های اساسی پیش‏گیری از کم خونی فقر آهن عبارتند از: 1 . مکمل یاری با آهن دارویی این اقدام موجب بهبود سریع وضع آهن می‏شود و به عنوان یک راهکار این ویژگی را دارد که در گروه‏هایی از جمعیت که بیش‏ترین نیاز به آهن را دارند و بیش‏تر در معرض خطر کمبود آهن می‏باشند، می‏تواند مورد استفاده قرار گیرد . زنان باردار و شیرخواران دارای اولویت اول برای مکمل یاری می‏باشند . شیر مادر برای تامین آهن مورد نیاز روزانه‏ی نوزادانی که با وزن طبیعی به دنیا می‏آیند، تا شش ماهگی کافی است ولی نوزادان با وزن تولد زیر 2500 گرم ممکن است از دو ماهگی نیاز به مکمل یاری آهن داشته باشند . در هر صورت توزیع اشکال مختلف مکمل‏های آهن شامل قرص، شربت و قطره یکی از وظایف مهم کارکنان مراکز مراقبت‏های اولیه بهداشتی است که از طریق مراکز بهداشتی - درمانی شهری و روستایی و نیز خانه‏های بهداشت، به طور رایگان در دسترس است . 2 . اصلاح و تعدیل رژیم غذایی در جوامع فقیر و کم درآمد، آهن دریافتی روزانه را از دو طریق می‏توان افزایش داد: الف) حصول اطمینان از این‏که مردم روزانه مقدار بیش‏تری غذا مصرف کنند و نیازشان به انرژی به طور کامل تامین شود; ب) افزایش زیست فراهمی (قابلیت جذب) آهن مصرفی به جای افزایش مقدار کل آهن . در این زمینه راهکارهای زیادی با فواید متفاوت موجود است . اما همه‏ی این راهکارها بر این اساس استوار است که یا دریافت افزایش دهنده‏های جذب آهن ارتقا یابد و یا این‏که کاهش دهنده‏های جذب آهن کم‏تر مصرف شوند . 3 . کنترل عفونت‏های ویروسی، باکتریایی و انگلی اگر چه کاستن تعداد دفعات ابتلا به عفونت از اهمیت‏خاصی برخوردار است، اما درمان مناسب هم می‏تواند دوره‏ی عفونت و شدت آن را کاهش دهد . این اقدام به تنهایی، حتی اگر افزایش در مصرف آهن روزانه ایجاد نشود، منجر به بهبود وضع آهن می‏شود . درمان به موقع عفونت‏ها، به ویژه در کودکان قبل از سن مدرسه، بسیار سودمند خواهد بود . در این راستا، آموزش خانواده‏ها در زمینه‏ی روش‏های صحیح تغذیه در دوران بیماری‏های عفونی، ایمن سازی (واکسیناسیون) و درمان بیماری‏های انگلی روده‏ای اولویت دارد . 4 . غنی سازی مواد غذایی در بسیاری از کشورها، غنی‏سازی مواد غذایی عمده، که مراحل فرآیند و آماده‏سازی آن‏ها با سیستم مرکزی انجام می‏شود، روش اصلی کنترل کم‏خونی به شمار می‏رود . غنی‏سازی مستلزم تمرکز در سیاست‏گذاری، قانون‏گذاری و اجرا توسط کارخانه‏های آرد و سایر مراکز تهیه و فرآیند مواد غذایی می‏باشد . غنی‏سازی یکی از مؤثرترین راه‏های پیش‏گیری از کمبود آهن می‏باشد که می‏تواند در دسترس همه‏ی افراد جامعه و یا گروه‏هایی از جمعیت قرار بگیرد و نیاز به هم‏کاری فردی ندارد . هزینه این کار نیز کم‏تراز مکمل یاری است اما مشکل اصلی در امر غنی سازی، یافتن ماده‏ی غذایی مناسب برای غنی‏سازی و همچنین یافتن گونه‏ای از آهن است که به اندازه‏ی کافی جذب شده و تغییری در مزه و ظاهر غذا ایجاد نکند . استفاده از نمک، شکر و برنج مثال‏هایی برای غنی سازی مواد غذایی با آهن می‏باشد که در بعضی کشورهای در حال توسعه تجربه شده است . منابع: 1 . استولتزفوس ربکاج، درایفوس میشل ل . راهنمای مکمل یاری با آهن برای پیشگیری و درمان کم‏خونی فقر آهن، دکتر احمد زند مقدم، مجید کار اندیش، 1379 . 2 . فروزانی، مینو . تغذیه در دوران بارداری، شیردهی، شیر خواری و کودکی، 1371 . 3 . نستله، ماریون . تغذیه در طب بالینی، دکتر شهناز شاه طهماسبی، 1375 . 4 . هاریسون . بیماری‏های خون، دکتر صادق میرزاده، دکتر فرزاد نورایی، 1998 . 5 . پیشگیری و کنترل کم‏خونی فقر آهن از طریق سیستم مراقبت‏های بهداشتی اولیه، سازمان جهانی بهداشت، زهرا عبداللهی، 1989 .